Reklama

Reforma samorządowa była sukcesem, ale system wymaga spokojnej analizy

Po 35 latach od powołania gmin i stworzenia systemu samorządności lokalnej warto zastanowić się, w jaki sposób przystosować system do zmienionych realiów społecznych i gospodarczych oraz wyprostować meandry różnych decyzji politycznych i finansowych.

Publikacja: 23.12.2025 23:10

Według ekspertów uwagi wymaga m.in. system finansowania, kompetencje różnych typów jednostek samorządu terytorialnego oraz sposób współpracy między nimi

Foto: Adobe Stock

Aleksandra Fandrejewska

Reklama

Z tego artykułu się dowiesz:

Jakie są obecne wyzwania dla systemu samorządowego po 35 latach od jego reformy?
Dlaczego eksperci uważają, że reforma samorządowa była największym sukcesem polskiej transformacji?
Jakie obszary systemu samorządowego wymagają poprawy, aby lepiej odpowiadały na zmieniające się realia społeczno-gospodarcze?
Dlaczego potrzebne jest wzmocnienie idei kolegialnego samorządu w kontekście polityczno-administracyjnym?

– Po 35 latach od reformy samorządowej możemy powiedzieć jedno: samorząd to największy sukces polskiej transformacji. Dzięki niemu miasta i gminy rozwinęły się jak nigdy wcześniej. Ale świat, w którym działały w latach 90., już nie istnieje – potrzebujemy nowej odsłony reformy – uważa Dorota Bąbiak-Kowalska, dyrektor zarządzająca Unii Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza. Zdania, że potrzebna jest analiza tego, jak działa sektor samorządowy i co powinno się zmienić, są zresztą wszyscy samorządowcy i przedstawiciele korporacji samorządowych, których o podsumowanie 35 lat istnienia samorządów poprosiła "Rzeczpospolita".

Stanisław Jastrzębski, wójt gminy Długosiodło, prezes Związku Gmin Wiejskich RP, uważa, że powinien powstać zespół kompetentnych ludzi, którzy dokonaliby przeglądu prawa, uwzględnili aspekt populacyjny i zmiany demograficzne, zastanowili się nad systemem finansowym, tak, aby był efektywny i dopasowany do zadań i kompetencji.

Co wymaga analizy i zmian?

Na pewno uwagi wymaga system finansowania, kompetencje różnych typów jednostek samorządu terytorialnego oraz sposób współpracy między nimi. Przede wszystkim jednak wszyscy podkreślają, że reforma samorządowa jest sukcesem. – Samorząd stał się trwałym filarem polskiej państwowości, a jednocześnie codziennym „miejscem styku” obywatela z państwem. Był od początku pewnym eksperymentem – oddaliśmy realną władzę lokalnym wspólnotom – ale eksperyment ten okazał się wyjątkowo udany – uważa dr Michał Kudłacz z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.

I dodaje: – Samorząd okazał się szkołą demokracji. Mieszkańcy nauczyli się, że można rozmawiać z wójtem, burmistrzem, radą gminy, uczestniczyć w konsultacjach, zakładać stowarzyszenia. Powstały dziesiątki organizacji pozarządowych, kół gospodyń, klubów sportowych – często we współpracy z gminą. Nie ma lokalności bez samorządności: silny samorząd aktywizuje mieszkańców, a aktywni mieszkańcy wzmacniają swój samorząd.

Reklama

Foto: rp.pl

I on, i inni uważają, że obecnie potrzebne jest uporządkowanie logiki zadań, a nie kolejna głęboka reforma. Potrzebne są: konsekwentna zasada pomocniczości (subsydiarności). To, co można dobrze zrobić w gminie, powinno pozostać w gminie: usługi komunalne, edukacja przedszkolna i podstawowa, lokalna infrastruktura, przestrzeń publiczna. – Powiat powinien przejąć wyraźnie zdefiniowane zadania wymagające większej skali – szpitale, ponadpodstawową oświatę, ponadgminny transport, wybrane elementy polityki społecznej. Samorząd województwa – zadania strategiczne: politykę rozwoju, regionalny transport, koordynację inwestycji o znaczeniu ponadlokalnym. Dziś granice między poziomami są często rozmyte, co sprzyja przerzucaniu odpowiedzialności – wylicza ekonomista.

Sprecyzowaniu zadań powinna jednak towarzyszyć większa elastyczność organizacyjna. Andrzej Porawski, dyrektor biura Związku Miast Polskich ma nadzieję, że sprzyjać temu będą związki rozwojowe, nowa forma współpracy samorządowej, która pojawiła się w projekcie ustawy o zrównoważonym rozwoju miast. ZMP, podobnie jak inne samorządowe organizacje, podkreśla, iż potrzebna jest rzeczywista zasada adekwatności – każde zadanie przekazywane samorządowi musi mieć trwałe źródło finansowania. Przykładem innej, złej praktyki, są zadania zlecone oraz to, co dzieje się w oświacie. Samorządy nie otrzymują pełnego finansowania na realizację zadań, które mają wypełnić.

Jak zmienić finansowanie?

– Samorządy lokalne są nadmiernie skrępowane przez różnego rodzaju ograniczenia prawne. Poprzednia ekipa rządząca odebrała im różne uprawnienia, a ta nie jest skora do ich przywrócenia – zwraca uwagę prof. Paweł Swianiewicz, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego. Jako przykład podaje oświatę: poprzednicy wzmocnili wpływ kuratorów kosztem uprawnień samorządowców. – Administracja centralna nie chce zezwolić samorządom lokalnym, by same zdecydowały o tym, jak na ich terenie ma wyglądać sieć oświatowa, a obecne przepisy zwiększają lukę oświatową, czyli kwotę, którą JST muszą dokładać ze środków własnych do oświaty – tłumaczy ekspert.

Czytaj więcej

Zapewnienie finansowania oświaty jest wciąż dla samorządów największą bolączką przy konstruowaniu bu

Finanse w regionach

Finanse samorządów w 2026 roku. Lokalne budżety puchną od wydatków i… deficytów

Choć reforma zwiększyła samorządowe dochody, w jeszcze szybszym tempie rosną potrzeby i wydatki....

NIST przedstawił właśnie analizę nowego systemu finansowego JST, obowiązującego od tego roku. – Słabościami nowego systemu są błędy popełnione przy definiowaniu wskaźników (determinant) służących do określenia i wyliczenia potrzeb wydatkowych. Popełniono błędy merytoryczne przy konstrukcji systemu wyrównawczego i trzeba to zmienić. Błędnie zdefiniowano również potrzeby rozwojowe. Nie wykorzystano też szansy, by przy okazji reformy dotyczącej powszechnych, krajowych dochodów wprowadzić rozwiązania zwiększające autonomię samorządów w uzyskiwaniu dochodów własnych – mówi prof. Swianiewicz, dodając, że chodzi mu przede wszystkim o podatki lokalne.

Reklama

Zbyt słabe rady?

Tak jak korporacje samorządowe opowiadają się za zniesieniem przepisów ograniczających liczbę kadencji dla samorządowej władzy wykonawczej, tak inni wskazują na dodatkowe braki: – Dla naszej fundacji najważniejsze jest to, jak funkcjonuje samorządność lokalna. Ta została osłabiona poważnie po wprowadzeniu bezpośredniego wyboru wójtów, burmistrzów i prezydentów. To była zmiana ustrojowa, która zachwiała ideą kolegialnego samorządu – uważa Cezary Trutkowski, prezes Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego. – Zmienił się rozkład sił w społecznościach lokalnych: burmistrz, wójt czy prezydent dysponują mocnym mandatem politycznym i jednocześnie mają silne kompetencje oraz szefują lokalnej administracji. Rady lokalne mają zaś znaczenie marginalne – tłumaczy.

Czytaj więcej

Krynica Morska to jedna z gmin, które w 2026 roku mają otrzymać mniej środków z budżetu państwa. To

Finanse w regionach

Samorządy oburzone planami MF. „Drastyczny spadek dochodów”

Rząd chwali się historycznym wzrostem dochodów samorządów – w przyszłym roku aż o 23 mld zł. Ale...

Jego zdaniem, jeśli mamy poddać refleksji to, jak funkcjonuje samorządność, należy wzmocnić ideę kolegialnego samorządu. – Polityczno-administracyjna dominacja organu wykonawczego na lokalnym poziomie władzy publicznej prowadzi do marginalizacji znaczenia rad oraz osłabienia uprawnień samych mieszkańców – mówi Cezary Trutkowski i przypomina, że Polska nie ratyfikowała protokołu dodatkowego do Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego, a protokół ten mówi, że państwa powinny zapewnić każdemu mieszkańcowi prawo do uczestniczenia w sprawach władzy lokalnej, co oznacza prawo do wpływania na wykonywanie praw i obowiązków przez władzę lokalną.– Jeśli przyzwyczajamy obywateli, że na poziomie lokalnym władzę sprawuje „silny wódz””, to nie powinniśmy się dziwić, że ten styl sprawowania władzy jest także popularny w skali kraju. W Polsce przeszliśmy od myślenia o modelu obywatelskim, wspólnotowym, do modelu jednoosobowego i coraz częściej upartyjnionego.